Khi nghĩ đến hệ miễn dịch, chúng ta thường hình dung đến máu, hạch lympho hay các cơ quan bên trong. Nhưng ít ai biết rằng lớp da cũng sở hữu một hệ miễn dịch riêng, hoạt động như “đội bảo vệ tiền tuyến” chống lại vi khuẩn, virus, hóa chất độc hại và các tác nhân gây nên các bệnh lý về da trong đó có lão hoá.
Trong tình trạng ô nhiễm, stress, tia UV và mỹ phẩm kém chất lượng ngày càng phổ biến, việc hiểu hệ miễn dịch da trở nên quan trọng hơn bao giờ hết để biết cách chăm sóc và bảo vệ làn da đúng cách.
Hệ miễn dịch da là gì?
Hệ miễn dịch da là mạng lưới phòng thủ tự nhiên được tích hợp ngay trong cấu trúc làn da, bao gồm hàng rào vật lý, hàng rào hóa học và hệ thống miễn dịch các tế bào hoạt động liên tục. Đây chính là “lá chắn” tiên phong giúp da nhận biết, vô hiệu hóa và loại bỏ các tác nhân có hại như vi khuẩn, virus, nấm, chất ô nhiễm hay các yếu tố gây viêm. Bên cạnh vai trò bảo vệ, hệ miễn dịch da còn điều phối quá trình sửa chữa tế bào, duy trì sự cân bằng vi sinh vật và giữ cho làn da ổn định trước những kích thích từ môi trường. Khi hệ miễn dịch da khỏe mạnh, da sẽ có khả năng tự phục hồi tốt hơn, giảm phản ứng quá mức trước các tác động xâm lấn.
Khi da bị tổn thương hoặc nhiễm trùng, các tế bào miễn dịch da (skin-resident immune cells) không chỉ giúp ngăn ngừa xâm nhập của tác nhân gây bệnh, mà còn tham gia vào việc tái tạo mô da, phục hồi hàng rào da. Ngược lại, nếu đáp ứng miễn dịch da bị rối loạn – quá yếu hoặc quá mạnh – có thể dẫn tới suy chữa lành, viêm kéo dài, sẹo hoặc rối loạn chức năng da.
Tổng quan về cấu trúc hệ miễn dịch của da
Lớp biểu bì (Epidermis)
Đây là “lớp hàng rào đầu tiên”, gồm:
– Tế bào sừng (Keratinocytes) – tế bào da chủ lực, vừa tạo nên hàng rào bảo vệ, vừa là “cảm biến miễn dịch” phát hiện vi khuẩn, virus. Chúng có các receptor nhận dạng mẫu (pattern-recognition receptors, ví dụ Toll‑like receptors — TLRs), giúp phát hiện vi sinh vật lạ. Khi phát hiện mầm bệnh, keratinocytes:
- Tạo các peptide kháng khuẩn (ví dụ cathelicidins, β‑defensins) để tiêu diệt vi khuẩn.
- Tiết cytokine (ví dụ Interleukin‑1β — IL-1β) và chemokine để thu hút các tế bào miễn dịch khác đến.
– Tế bào Langerhans – dạng tế bào đuôi gai (dendritic cells) chuyên đi “bắt giữ kẻ lạ” và mang kháng nguyên đến các hạch lympho để khởi động miễn dịch thích nghi.
- Cả dendritic cells ở biểu bì và bì có thể tham gia phản ứng bẩm sinh nhờ các receptor như TLR.
- Đặc biệt, các dạng dendritic cells “plasmacytoid” (pDCs) có thể tiết ra nhiều Interferon‑γ (IFN-γ) khi bị virus tấn công.
Lớp trung bì (Dermis)
Chứa nhiều tế bào miễn dịch hơn:
- Dendritic cells ở lớp trung bì
- T lymphocytes (miễn dịch đặc hiệu)
- B lymphocytes (tạo kháng thể)
- Natural Killer cells (NK – tiêu diệt tế bào bất thường)
- Mast cells (gây dị ứng – mề đay – phản vệ)
Ngoài ra, các tế bào da như nguyên bào sợi (fibroblasts) và tế bào nội mô mạch máu cũng tham gia phản ứng miễn dịch thông qua việc tiết cytokine và điều phối viêm.
Vì sao hệ miễn dịch da lại phức tạp & quan trọng
- Da là “tiền tuyến” – nơi tiếp xúc đầu tiên với môi trường, vi sinh vật, hóa chất, tia UV – nên cần một hệ miễn dịch phối hợp:
- Hàng rào vật lý (lớp sừng, keratinocytes …),
- Miễn dịch bẩm sinh (phản ứng nhanh, không đặc hiệu),
- Miễn dịch đặc hiệu (adaptive) để tạo “hệ miễn dịch nhớ”, bảo vệ lâu dài.
- Hàng rào vật lý (lớp sừng, keratinocytes …),
- Hệ miễn dịch da liên kết chặt chẽ với các cơ quan lympho toàn thân (hạch, máu) – cho phép cơ thể phản ứng không chỉ tại chỗ mà toàn hệ thống.
- Ngoài tế bào miễn dịch, các tế bào “cơ bản” của da – như tế bào sừng, nguyên bào sợi, tế bào nội mô mạch máu – cũng tham gia qua việc phát hiện vết thương, sản xuất cytokine, thu hút tế bào miễn dịch và điều hòa viêm.
—
Tài liệu tham khảo:
https://dermnetnz.org/topics/skin-immune-system
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6515324/
